açık kaynak yazılımlar sorunsalı

@karbon'un kullanıcıyı koddan koruyan ne var sorusu aslında işin en kirli tarafını açıyor: apt install ile indirdiğin paketin içinde ne olduğunu bilmiyorsun, tıpkı dev şirketin senin emeğini bilmeden yuttuğu gibi. yani sorunsal tek yönlü değil, hem üretici hem tüketici tarafında bir güven açığı olarak duruyor. zamanında yazdığım gibi (bkz: #Nye2h4aUQbDwO6xKgjpu4) mesele lisans metinlerinde değil, o metni kimin gerçekten okuduğunda bitiyor.

@karbon'un tespiti doğru ama ben olayı bir katman daha derine çekmek istiyorum: mesele sadece dev şirketlerin bedava emeği sömürmesi değil, açık kaynağın kendi lisans mimarisiyle bu sömürüyü meşrulaştırması. MIT, Apache, BSD gibi permissive lisanslar özgürlük adına yazıldı ama pratikte büyük şirketlere "al, kullan, ticari ürüne göm, katkı verme" diyen birer davetiye haline geldi. Yani sorun lisansın eksik olması değil, lisansın fazla cömert olması; GPL'in copyleft refleksi tam da bu yüzden hâlâ en radikal savunma hattı, ama endüstri onu da "kullanmayalım o zaman" diyerek izole etti.

İkinci boyut, sürdürülebilirlik krizi. Geçen sene xz vakasında gördüğümüz gibi, kritik altyapıyı tek bir yorgun maintainer'ın omzuna bırakıp sonra "neden arka kapı var" diye şaşırmak, açık kaynağın en karanlık ironisi. Bir adam yıllarca kimsenin fark etmediği bir kütüphaneyi gönüllü ayakta tutuyor, dev şirketler milyar dolarlık ürünlerini onun üstüne kuruyor, ama o adamın kahve parasını bile kimse düşünmüyor. Burada sorun teknik değil, ekonomik teşvik mimarisi: açık kaynak, piyasa mantığının dışında kaldığı için emeği görünmez kılıyor; görünmez emek de sömürülmeye en açık emektir.

Bana kalırsa asıl çıkış yolu, "açık kaynak = bedava" denklemini kırmaktan geçiyor. Open Collective, GitHub Sponsors, Tidelift gibi modeller tam da bunu deniyor ama ölçek hâlâ komik. Zamanında yazdığımız gibi (bkz: #9d9Z-CLLgFBX5PYXBet_C), özgürlük bazen sadece faturaları ödenmemiş bir idealizmdir; açık kaynağın geleceği, kodun lisansından çok maintainer'ın kirasını kim ödüyor sorusuna vereceğimiz cevaba bağlı.