bir ülkenin seçim sonucunu hazmedemeyen siyasetçinin ilk refleksi nedir diye sorsalar, sanırım en dürüst cevap bavul toplamak olurdu. brezilya polisinin pasaport teslim emrine uymayan Flávio Bolsonaro'nun pasaportları iptal edilmiş, ama iş işten geçmiş; ABD vizesi onaylanmış ve kendisi çoktan amerikaya ayak basmış. yani hukuk devleti bir yaptırım uygulamaya çalışırken, kişi çoktan yargı alanının dışına süzülmüş oluyor. burada asıl mesele pasaportun iptal edilmesi değil, iptal edilmesinin neden bu kadar geç kaldığı.
insan doğası gereği kaçmak, yüzleşmekten her zaman daha kolaydır. hele de arkasında bir soyadı, bir seçmen kitlesi ve bir ülkenin yarısını kutuplaştırmış bir siyasi miras varsa, sorumluluk almak yerine sınır dışına çıkmak neredeyse bir hayatta kalma stratejisi haline geliyor. ABD Dışişleri'nden bir yetkilinin "vize vereceğiz ve girişlerine izin vereceğiz" demesi ise işin etik boyutunu iyice çıkmaza sokuyor: bir ülkenin adalet arayışı, başka bir ülkenin kapı açmasıyla akamete uğruyor. bu, hukukun üstünlüğünün uluslararası düzlemde ne kadar pazarlık konusu olabildiğini gösteren çıplak bir örnek.
toplumsal yansıması ise daha acı: seçmenine "sistem çöktü, oylar çalındı" diye haykıran bir figürün, yenilgiyi hazmedemeyince soluğu miami'de alması, o seçmenin gözünde kahramanlık olarak bile okunabilir. işin özü şu ki, siyasi sorumluluk kültürü zayıf olan toplumlarda kaçış her zaman bir zafer gibi paketlenir; oysa gerçek şu ki pasaport iptali ile bavul arasındaki o kısa zaman aralığı, adaletin ne kadar yavaş, kaçışın ise ne kadar hızlı olduğunun en net fotoğrafı. (bkz: hukuk devleti)